Ustawodawca nie zdefiniował pojęcia czynności prawnej, pozostawiając to zadanie nauce prawa. Przyjmuje się, że czynności prawne należą do kategorii zdarzeń prawnych, a więc faktów (zdarzeń), z którymi normy obowiązującego prawa wiążą określone konsekwencje (skutki) prawne. Zdarzenia cywilnoprawne dzieli się w nauce prawa na zdarzenia w ścisłym słowa tego znaczeniu (wydarzenia niezależne od woli ludzkiej, wynikające często z działania przyrody) oraz zachowania (zdarzenia zależne od ludzkiej woli). Wśród tych ostatnich doktryna wyróżnia czynności zmierzające do wykorzystania skutków prawnych (przede wszystkim właśnie czynności prawne, a ponadto orzeczenia sądowe i akty administracyjne) oraz inne czyny.¹

Według zgodnego stanowiska nauki, oświadczenie woli stanowi konstytutywny element każdej czynności prawnej. Bez oświadczenia woli nie ma czynności prawnej. Jednocześnie nie istnieje żaden inny niezbędny element, który musiałby wchodzić w skład każdej czynności prawnej.

Czynności prawne są aktami o doniosłości społecznej, ponieważ kształtują sytuację prawną nie tylko tych podmiotów, które dokonują tych czynności, ale i innych podmiotów „uwikłanych” w stosunki prawne. Zgodnie z art. 56 k.c², czynność prawna wywołuje nie tylko skutki w niej wyrażone, lecz również te, które wynikają z ustawy, z zasad współżycia społecznego i z ustalonych zwyczajów. Dlatego w prawie polskim instytucja czynności prawnej uwzględnia nie tylko akty woli działających podmiotów, ale również interesy innych osób.

Do elementów czynności prawnej można zaliczyć:

– elementy przedmiotowo istotne,

– elementy przedmiotowo nieistotne,

– elementy dodatkowe (podmiotowo istotne).

Obowiązujące prawo prywatne charakteryzuje tzw. swoboda formy czynności prawnych, chyba że ustawa stanowi inaczej.

,,Forma” oświadczenia woli (czynności prawnej), oznacza każdy z możliwych sposobów wyrażenia, uzewnętrznienia woli. Prawo cywilne normuje zróżnicowane formy czynności prawnych. Od formy ustnej, niepisanej należy odróżnić kategorię formy szczególnej, na którą składa się:

1. forma pisemna zwykła,

2. forma pisemna kwalifikowana,

3. forma pisemna z urzędowym poświadczeniem podpisu,

4. forma pisemna z urzędowym poświadczeniem daty,

5. oświadczenie złożone przed sądem lub w kancelarii notarialnej.

Niezachowanie zastrzeżonej przez ustawę formy pisemnej pociąga za sobą nieważność czynności prawnej jedynie wówczas, gdy ustawa (konkretny przepis prawa cywilnego) łączy z tym nieważność czynności prawnej. Jeżeli w konsekwencji tego ustawa w tym wypadku nie przewiduje rygoru nieważności, to niezachowanie wymaganej przez ustawę formy pisemnej wywołuje inne skutki, np. związane z formą ad probationem (dla celów dowodowych) lub ad eventum (dla wywołania szczególnych skutków prawnych).

Niezachowanie innej zastrzeżonej w ustawie – poza zwykła formą pisemną- formy szczególnej zawsze pociąga za sobą nieważność czynności prawnej. Czynność prawną dokonaną w formie pisemnej należy uznać za czynność prawną na piśmie.

Niezachowanie wymaganej formy szczególnej nie wyłącza konwersji dokonanej czynności w czynność, dla której dokonania nie jest wymagane zachowanie formy szczególnej.

Oświadczenie woli zarejestrowane na taśmie magnetofonowej nie może być traktowane jako oświadczenie woli złożone na piśmie.

Forma czynności prawej – to sposób, w jaki czynność prawna zostaje wyrażona na zewnątrz. Przykładowo umowę można zawrzeć w formie ustnej lub w formie pisemnej. Umowę w formie pisemnej można z kolei sporządzić np. w postaci własnoręcznie podpisanego dokumentu czy aktu notarialnego.

Większość czynności prawnych, w szczególności drobnych umów zawieranych w sklepie, kiosku itp. dochodzi do skutku bez konieczności przestrzegania jakichkolwiek wymogów dotyczących ich formy, czyli przez ustne lub konkludentne wyrażenie woli zawarcia danej czynności.

Istnieje jednak również szereg czynności prawnych, które ze względu np. na ich dużą wartość ekonomiczną (m.in. sprzedaż nieruchomości, przedsiębiorstwa, rzeczy większej wartości, ustanowienie zastawu) wymagają od ich stron szczególnej rozwagi, a w związku z tym odpowiedniego zabezpieczenia dowodowego stron na wypadek sporu, szczególnie gdy w jego ramach kwestionuje się sam fakt dokonania czynności. Temu celowi służą uregulowane w prawie formy kwalifikowane, które przedstawiono poniżej. Strony same – w ramach swobody kształtowania treści umów mogą ustalić, czy i jakie wymogi dotyczące formy mają między nimi obowiązywać. W wielu wypadkach ustanawiają je również ustawy. Rygor formy co do zasady dotyczy całej czynności prawnej, jednak niekiedy, w przypadku umów, może obejmować oświadczenie woli tylko jednej ze stron. Przykładem tego jest umowa darowizny, w której wymóg formy aktu notarialnego przewidziany jest tylko dla oświadczenia darczyńcy.