Pierwszy tematyczny artykuł pt. ,,Notariat w starożytności” pochodzi od znanego profesora prawa rzymskiego Rafała Taubenschlaga. Opublikowany w 1928 roku w Przeglądzie Notarialnym ogranicza się do 6 stron uwag o notariacie greckim, hellenistycznym i rzymskim. Interesujące są tutaj przykładowo przytoczone dokumenty sporządzone przed notariuszem w rzymskim Egipcie (sprzedaż gruntu, pożyczka i pełnomocnictwo). Już wówczas odróżniano w Grecji notariat publiczny i prywatny. Prywatni pisarze spisywali oraz przechowywali pokwitowania oraz prywatne dokumenty, pozbawione jednak takiej mocy dowodowej jak dokumenty sporządzone przez notariuszy publicznych.

Prawo rzymskie wyróżniało się trwałym przywiązaniem do formalistyki i ustności aktów prawnych. Zwraca na to uwagę Henryk Kupiszewski, opisując to następująco:

,,Obrót prawny w Rzymie kroczył własnymi drogami. Dokument spisany na drewnianej tabliczce pojawił się we wczesnej republice, ale jego znaczenie w obrocie rosło bardzo wolno. Dokument z czasem znalazł zastosowanie w prawie spadkowym, przy kontraktach literalnych, jako dowód zawarcia stypulacji. Ale aż do końca panowania dynastii Sewerów, a może nawet do końca pryncypatu nie odgrywał on takiej roli, jak we wschodnich zhellenizowanych prowincjach imperium. Sytuacja uległa zmianie w IV wieku. Konstantyn Wielki otworzył szeroko wrota wpływom kulturowym ze wschodu. Wraz z innymi elementami tej kultury upowszechnił się także dokument w obrocie prawnym na skalę dotąd niespotykaną”¹

Dla prawa rzymskiego charakterystyczna była wspomniana ustność aktu prawnego, wsparta formalistyką i obecnością świadków. Całość opierała się więc na zaufaniu, a przywiązanie do charakterystycznych czynności prawnych, jak np. formalistyczna emancypacja czy werbalny kontakt stypulacji powodowały, że odstępstwa przedostawały się do Rzymu z trudem i powoli.

Nie oznacza to jednak, że pisemność aktów była Rzymianom całkowicie obca. Stąd pochodzi przecież nazwa notariusza, chociaż rzymski notarius był tylko pisarzem stenografem, pomagającym w spisywaniu oświadczeń woli. W szczególności dotyczyło to rozpowszechnionych w Rzymie testamentów. Znany był także kontrakt literalny, aczkolwiek nie był stosowany przez samych Rzymian.

Obok hellenistycznych wpływów na zobowiązanie pisemne w Rzymie wielkie znaczenie miały zmiany ustrojowe państwa rzymskiego, przynoszące wraz z dominatem (koniec III – początek IV wieku n.e.) wzrost biurokracji oraz pisemności w praktyce sądowej i administracyjnej. Ustawami cesarza Konstantyna z 313 i 316 roku został nałożony na strony obowiązek sporządzenia pisemnego dokumentu przy zbywaniu nieruchomości czy darowiznach. W konsekwencji rola notariatu w tych czasach sukcesywnie wzrastała.

Już za czasów Justyniana notariusze pełnili funkcję publiczną i podlegali nadzorowi ze strony państwa. Byli oni koncesjonowanymi, zawodowymi notariuszami legitymującymi się cesarskim upoważnieniem do wykonywania zawodu. Do ich profesjonalnych zadań należało sporządzanie dokumentów czynności prawnych, pisanie i redagowanie podań oraz skarg, potwierdzanie oświadczeń złożonych wobec świadków, sporządzanie lub poświadczanie testamentów. Jako takie dokumenty te nie miały pełnej mocy i rangi dokumentu publicznego, ale stanowiły formę pośrednią między dokumentem publicznym, a prywatnym.²

Inną drogą, którą prawo rzymskie przedostało się do polskiej praktyki prawnej są kancelarie, gdzie została sporządzona większość średniowiecznych dokumentów i gdzie urzędowali klerycy, nazywani również czasem notariuszami.

Wielką rolę w pracy różnych kancelarii odgrywają formularze czynności prawnych z tamtych czasów.

Za wzór służyły najczęściej zachodnie formularze. Zapożyczone z nich klauzule, wykazują wpływ prawa rzymskiego. Siła tradycji języka łacińskiego w dzisiejszej nauce i praktyce prawa jest bardzo zauważalna.

Postępowi studiów nad prawem rzymskim przypisuje się znaczną rolę w rozwoju publicznego notariatu. W ścisłym związku z uniwersytecką nauką prawa oraz praktyki prawnej miast włoskich wykształciła się ostatecznie wiara publiczna oraz szczególna ranga dokumentu notarialnego…³