Ustawa o samorządzie gminnym w pierwotnym brzmieniu nie przewidywała możliwości tworzenia klubów radnych. Zapewne ustawodawca wyszedł z założenia, iż struktury polityczne istniejące w ramach społeczności lokalnych nie powinny znaleźć odbicia na forum rady gminy, co w praktyce okazało się iluzją. Regulację dot. klubów radnych wprowadzono do u.sam.gmin., wzorując się zapewne na rozwiązaniach funkcjonujących w Sejmie, gdzie zgodnie z art. 8 regulaminu Sejmu posłowie mogą tworzyć w Sejmie kluby poselskie lub koła poselskie oparte na zasadzie politycznej¹.

Ustawa nie precyzuje zasad tworzenia i funkcjonowania klubów; nie określa nawet kryteriów, według których radni mają się w te kluby organizować (nie muszą to być wyłącznie kryteria polityczne). Sprawy te, w tym zadania i kompetencje klubów, powinien unormować statut gminy (art. 23 ust. 2 u.sam.gmin.). Unormowania statutowe nie mogą jednak prowadzić do uszczuplenia na rzecz klubów ustawowych kompetencji organów rady – np. nie mogą przekazywać im spraw zawiązanych z organizacją pracy rady, gdyż te, zgodnie z art. 19 ust. 2 u.sam.gmin., zastrzeżone są dla przewodniczącego rady².

Statusu prawnego klubów nie można utożsamiać ze statusem komisji rady. Tworzenie klubów radnych ma miejsce przede wszystkim w dużych radach, gdzie rozwarstwienie polityczne może ujawnić się ze szczególną ostrością i jest konsekwencją zasad wyborów do rady gminy, bowiem głosowanie odbywa się na kandydatów poszczególnych ugrupowań politycznych. Należy podkreślić, że tworzenie klubów radnych nie musi opierać się wyłącznie na kryteriach politycznych, bowiem mogą one być tworzone na innych, pozapartyjnych zasadach³. Radny może należeć do dowolnej liczby klubów. Kluby radnych działają zgodnie z uchwalonymi przez siebie regulaminami. Regulamin klubu nie może być sprzeczny z statutem ani z ogólnie obowiązującymi przepisami prawa⁴. Rozpoczęcie działalności przez klub radnych nie może być uzależnione od zatwierdzenia przez radę gminy jego regulaminu ⁵. Swoje stanowisko w sprawie minimalnej liczby radnych klubu zabrał NSA
w wyroku z 28 listopada 1996 r., w którym orzekł, iż przy niewielkiej liczebności ustawowego składu rady ustalenie w statucie gminy wysokiego limitu osobowego przy tworzeniu klubów radnych stanowi istotnie naruszenie art. 23 ust. 2 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie terytorialnym⁶.

Analiza wybranych statutów gmin wskazuje, że kluby są tworzone, przez co najmniej od 3 do 5 radnych, przy czym radny może należeć tylko do jednego klubu. Na mocy uprawnień statutowych kluby m.in. mogą uczestniczyć w przygotowaniu planu pracy rady gminy, mogą składać wnioski o zmianę porządku obrad, przysługiwać im też może inicjatywa uchwałodawcza⁷.

W przypadku statutowego uregulowania dotyczącego klubów radnych na przykładzie Miasta Zabrze można zauważyć, iż radni mogą łączyć się w kluby tworzone na podstawie określonych kryteriów, jak w szczególności kryteria polityczne, zawodowe, społeczne lub środowiskowe. Klub może być utworzony i istnieć, jeżeli skupia, co najmniej 5 radnych. Regulamin klubu nie może być sprzeczny ze statutem miasta ani z ogólnie obowiązującymi przepisami prawa. Przynależność do klubu jest dobrowolna. Rada może uchwalić wzorcowy regulamin klubu. Fakt utworzenia klubu należy zgłosić przewodniczącemu rady w ciągu 7 dni od powstania klubu. Przewodniczący informuje radę o powstaniu klubu na najbliższej sesji następującej po zakomunikowaniu mu tego faktu. Przepis ten stosuje się odpowiednio, jeżeli zebranie założycielskie miało miejsce w okresie odroczenia obrad sesji. Zgłoszenie klubu powinno zawierać: nazwę, imię i nazwisko przewodniczącego klubu, listę członków klubu z ich własnoręcznymi podpisami. Do takiego zgłoszenia należy dołączyć regulamin klubu. Do uprawnień klubu należy to, iż mogą one przedstawiać swoje stanowisko we wszystkich sprawach będących przedmiotem obrad rady, jak również zgłaszać wnioski, dezyderaty, postulaty, itp. Za udział w posiedzeniach klubu nie przysługują diety określone przez radę miejską za udział w sesjach i komisjach rady. Regulamin klubu może przyznawać członkom klubu prawo do diet wypłacanych
z funduszy klubu⁸.