Organizacja wyborów i sprawowanie nadzoru nad ich przebiegiem zgodnie
z przepisami prawa należy do kompetencji Państwowej Komisji Wyborczej i komisarzy wyborczych, a przeprowadzanie wyborów – do kompetencji terytorialnych komisji wyborczych oraz obwodowych komisji wyborczych. Państwowa Komisja Wyborcza m.in. powołuje i odwołuje komisarzy wyborczych oraz rozpatruje skargi na ich działanie, ustala wzory urzędowych formularzy oraz druków wyborczych, sprawuje nadzór nad sporządzaniem spisów wyborców, a także podaje do publicznej wiadomości wyniki wyborów do rad. W ramach swych kompetencji Państwowa Komisja Wyborcza wydaje wytyczne wiążące komisarzy wyborczych oraz terytorialne i obwodowe komisje wyborcze, jak również wyjaśnienia dla organów samorządu terytorialnego związane
z przygotowaniem i przeprowadzeniem wyborów¹. Najważniejsze zadania komisarzy wyborczych, powoływanych w każdym województwie przez Państwową Komisję Wyborczą spośród sędziów i będących jej pełnomocnikami, obejmują: powoływanie terytorialnych komisji wyborczych i podawanie do publicznej wiadomości informacji
o ich składach oraz rozwiązywanie terytorialnych i obwodowych komisji wyborczych po wykonaniu ich ustawowych zadań, rozpatrywanie skarg na działalność terenowych komisji wyborczych, kontrolowanie prawidłowości sporządzania spisów wyborców, ustalanie i ogłaszanie zbiorczych wyników wyborów do rad. Komisarz może uchylać uchwały terytorialnych i obwodowych komisji wyborczych niezgodne z prawem lub wytycznymi Państwowej Komisji Wyborczej.

Właściwe terytorialnie komisje wyborcze, powoływane przez komisarzy wyborczych spośród wyborców z przewodniczącym w osobie sędziego wskazanego przez prezesa sądu okręgowego, w szczególności: rejestrują kandydatów na radnych, zarządzają druk obwieszczeń wyborczych i do głosowania, rozpatrują skargi na działalność obwodowych komisji wyborczych, ustalają oraz ogłaszają wyniki głosowania i wyborów do rady. Do zadań obwodowych komisji wyborczych – powoływanych przez gminną komisję wyborczą spośród wyborców zgłoszonych przez pełnomocników z udziałem wskazanego przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta) pracownika samorządowego gminy – należy zaś: przeprowadzenie głosowania
w obwodzie, czuwanie w dniu wyborów nad przestrzeganiem prawa wyborczego
w miejscu i czasie głosowania, ustalenie wyników głosowania w obwodzie i podanie ich do publicznej wiadomości oraz ich przekazanie właściwej terytorialnej komisji wyborczej.

Zarządzenie wyborów do rad, wyznaczanych na dzień wolny od pracy przypadający w ciągu sześćdziesiątego dnia po upływie kadencji rad, należy do Prezesa Rady Ministrów, który po zasięgnięciu opinii Państwowej Komisji Wyborczej określa tzw. kalendarz wyborczy, czyli terminy wykonania poszczególnych czynności wyborczych w drodze rozporządzenia podawanego niezwłocznie do publicznej wiadomości i ogłaszanego w Dzienniku Ustaw RP najpóźniej w sześćdziesiątym dniu przed wyborami. W razie ustawowo określonej konieczności przeprowadzenia wyborów danej rady przed upływem kadencji wybory zarządza się i przeprowadza
w ciągu 90 dnia od wystąpienia ich przyczyny.

Ordynacja wyborcza do rad gmin, rad powiatów i sejmików województw normuje szczegółowo wszystkie zagadnienia związane z organizacją i przebiegiem wyborów do organów wszystkich szczebli samorządu terytorialnego, terytorialnego tym ustalenie liczby radnych, tworzenie obwodów głosowania oraz spisu wyborców, kulminacyjny moment wyborów, czyli przebieg głosowania oraz ustalenie jego wyników w obwodach głosowania, protesty wyborcze i ważność wyborów. Uregulowane też są takie istotne kwestie organizacyjne i finansowe, jak tworzenie
i zadania komitetów wyborczych, nadawanie numerów zarejestrowanym listom kandydatów, przebieg kampanii wyborczej oraz finansowanie wyborów i kampanii wyborczej².

Odrębne, szczególne przepisy dotyczą wyborów do rad gmin (art. 85 – 128 u.wyb.). Ordynacja wyborcza do rad gmin, rad powiatów i sejmików województw przyjmuje dwa odmienne systemy wyborcze, w zależności od wielkości gmin: system większościowy w wyborach radnych w gminie liczącej do 20 000 mieszkańców, oraz system proporcjonalny w gminach większych³. W pierwszym o wyborze na radnego, rozstrzyga liczba ważnych głosów na poszczególnych kandydatów, natomiast w drugim podziału mandatów pomiędzy listy kandydatów (lub ich grupy) dokonuje się proporcjonalnie do łącznej liczby ważnych głosów odpowiednio na kandydatów danej listy (grupy list). Przy tym ostatnim u.wyb. ustala tzw. progi zaporowe, dopuszczając do podziału mandatów tylko te listy kandydatów komitetów wyborczych, na które
w skali gminy oddano co najmniej 5% ważnych głosów. W przypadku grup list próg ten wynosi minimum 10% ważnych głosów z tym, że uwzględnia się również głosy oddane na komitety, których listy wchodzące w skład grupy nie przekroczyły progu 5%.

Ordynacja wyborcza do rad gmin, rad powiatów i sejmików województw przyjmuje stały podział gminy na okręgi wyborcze, obejmujące część obszaru gminy,
z możliwością uwzględniania zmian w podziale terytorialnym państwa, granic sołectw, liczby mieszkańców danej gminy lub zmiany liczby radnych. W gminach wiejskich okręgiem wyborczym jest sołectwo, natomiast przy tworzeniu okręgów wyborczych
w miastach uwzględnia się utworzone jednostki pomocnicze (dzielnice, osiedla),
z zachowaniem jednolitej normy przedstawicielstwa, obliczonej przez podzieleni liczby mieszkańców gminy przez liczbę radnych wybieranych do danej rady. Stały obwód do głosowania powinien obejmować 500 – 3000 mieszkańców. W przypadkach uzasadnionych miejscowymi warunkami obwód może obejmować mniejszą liczbę mieszkańców⁴. W okręgach gminy liczącej do 20 000 mieszkańców wybiera się od
1 do 5 radnych, a w gminie większej – od 5 do 8 radnych. Podział na okręgi wyborcze, ich granice i numery oraz liczbę radnych wybieranych w każdym okręgu ustala, na wniosek wójta (burmistrza, prezydenta miasta), rada gminy według jednolitej normy przedstawicielstwa, pod nadzorem komisarza wyborczego i Państwowej Komisji Wyborczej.

Prawo zgłaszania kandydatów na radnych rad gmin przysługuje utworzonym dla potrzeb wyborców komitetom wyborczym, które uprawnione są do zgłoszenia
w każdym okręgu wyborczym, tylko jednej listy kandydatów, zawierającej
w przypadku gminy liczącej do 20 000 mieszkańców najwyżej tyle nazwisk kandydatów, ilu radnych jest wybieranych w danym okręgu wyborczym, a w gminie większej – lista może zawierać od minimum 5 kandydatów do dwukrotności liczby radnych wybieranych w danym okręgu. Ordynacja wyborcza do rad gmin, rad powiatów i sejmików województw podkreśla, iż kandydować można tylko w jednym okręgu wyborczym i tylko z jednej listy kandydatów⁵.

Zgłoszenie listy kandydatów musi spełniać szczegółowe wymogi, w tym zawierać nazwę komitetu wyborczego oraz dokładny adres jego siedziby, nazwę rady gminy oraz numer okręgu wyborczego, do którego dokonuje się zgłoszenia, nazwiska
i imiona, wiek oraz miejsce zamieszkania kandydatów w kolejności ustalonej przez komitet oraz pisemne oświadczenia kandydatów o wyrażeniu zgody na kandydowanie
i o posiadaniu prawa wybieralności do danej rady, opatrzone datą i własnoręcznym podpisem, a także tzw. oświadczenie lustracyjne albo odnośną informację (zgodnie
z wymogami ustawy o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944 – 1990 oraz treści tych dokumentów). Zgłaszana do gminnej komisji wyborczej lista kandydatów, najpóźniej w trzydziestym dniu przed dniem wyborów do godziny 24.00, powinna być poparta podpisami co najmniej 25 wyborców w gminie liczącej do 20 000 mieszkańców lub 150 wyborców w gminie o większej liczbie mieszkańców przy czym wyborca może udzielić poparcia dowolnej liczbie list kandydatów, bez możliwości skutecznego wycofania poparcia. Po niezwłocznym zbadaniu przez komisję wyborcza zgodności zgłoszenia z przepisami u.wyb⁶., pod względem wymaganego poparcia wyborców, komisja może odmówić jego przyjęcia, wskazując stwierdzone wady i zwrócić pełnomocnikowi celem usunięcia wskazanych wad, a jeśli to nie jest możliwe w terminie – odmawia rejestracji zgłoszenia, co podlega zaskarżeniu do właściwego miejscowo sądu okręgowego w terminie 3 dni; na postanowienie sądu nie przysługuje środek zaskarżenia. Jeżeli natomiast komisja wyborcza nie stwierdzi innych wad (podlegających usunięciu), niezwłocznie rejestruje we wskazanym okręgu wyborczym zgłoszenie listy, sporządzając protokół rejestracji, ponadto przekazuje niezwłocznie odpowiednie oświadczenie i informacje do oddziałowego biura lustracyjnego Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu właściwego, ze względu na miejsce zamieszkania kandydata. Na wypadek braku zgłoszenia w danym okręgu wyborczym, co najmniej dwu list kandydatów oraz równej lub mniejszej liczby zgłoszonych kandydatów od liczby radnych wybieranych w okręgu przewidziane jest dokonanie dodatkowych zgłoszeń w terminie 5 dni, a jeżeli pomimo tego nie zostanie zarejestrowana żadna lista kandydatów, wyborów w tym okręgu nie przeprowadza się⁷.

Po zarządzeniu wydrukowania obwieszczeń o zarejestrowanych listach kandydatów, których druk i rozplakatowanie na obszarze gminy najpóźniej
w piętnastym dniu przed dniem wyborów zapewnia wójt (burmistrz, prezydent miasta), komisja wyborcza skreśla z zarejestrowanej listy kandydata, który zmarł, utracił prawo wybieralności, złożył nieprawdziwe oświadczenie lustracyjne, bądź został zgłoszony jako kandydat do więcej niż jednego organu stanowiącego samorządu albo w więcej niż jednym okręgu wyborczym, albo na więcej niż jednej liście kandydatów, oraz takiego, który złożył oświadczenie na piśmie o wycofaniu zgody na kandydowanie.
W przypadku śmierci istnieje możliwość zgłoszenia nowego kandydata i uzupełnienia listy najpóźniej w dziesiątym dniu przed wyborami, natomiast oświadczenie
o wycofaniu zgody na kandydowanie złożone w terminie krótszym niż 14 dni przed dniem wyborów nie wywołuje skutków prawnych określonych w ustawie, chyba, że na liście nie pozostanie nazwisko żadnego kandydata. Komisja wyborcza unieważnia rejestrację listy, jeżeli pozostaje na niej mniej nazwisk kandydatów niż minimalna wymagana liczba kandydatów na liście lub, jeżeli komitet wyborczy powiadomi komisję o swoim rozwiązaniu.

Ordynacja wyborcza do rad gmin, rad powiatów i sejmików województw normuje instytucję mężów zaufania, czyli przedstawicieli list kandydatów na radnych, reprezentujących ich interesy w czasie głosowania i ustalania wyników głosowania
w obwodzie głosowania. Pełnomocnik wyborczy komitetu wyborczego może wyznaczyć po jednym mężu zaufania do każdego obwodu głosowania na obszarze okręgu wyborczego, w którym dane zgłoszenie zostało zarejestrowane, jednak nie może nim być kandydat na radnego.

Pomijając techniczne kwestie związane z kartami do głosowania, bardzo istotne jest unormowanie sposobu głosowania i warunków ważności głosu, będących konsekwencją przyjętego systemu wyborczego. I tak, w wyborach radnych w gminie liczącej do 20 000 mieszkańców wyborca głosuje na określonych kandydatów stawiając znak „x” w kratce z lewej strony obok nazwisk, co najwyżej tylu kandydatów (a zatem, także na mniejsza liczbę), ilu radnych jest wybieranych w danym okręgu wyborczym, bez względu na to, na jakich listach nazwiska ich są umieszczone, pod rygorem nieważności głosu; w wyborach w gminie liczącej ponad 20 000 mieszkańców wyborca głosuje tylko na jedną listę kandydatów stawiając znak „x” z lewej strony obok nazwiska jednego z kandydatów z tej listy, przez co wskazuje jego pierwszeństwo do uzyskania mandatu, pod rygorem uznania głosu za nieważny. Jednakże, jeśli wyborca zaznaczył nazwiska dwóch lub większej liczby kandydatów z tej samej listy, głos uznaje się za ważny i oddany ze wskazaniem kandydata, którego nazwisko jest umieszczone w pierwszej kolejności. Dopisanie na karcie do głosowania dodatkowych nazwisk lub nazw albo poczynienie innych dopisków poza kartką nie ma wpływu na ważność głosu⁸.

Gminna komisja wyborcza ustala wyniki głosowania i wyniki wyborów do rad gminy, odrębnie dla każdego okręgu wyborczego na podstawie protokołów otrzymywanych od obwodowych komisji wyborczych. W wyborach do rady w gminie liczącej do 20 000 mieszkańców za wybranych w danym okręgu wyborczym uważa się tych kandydatów, którzy otrzymali kolejno największą liczbę ważnie oddanych głosów, przy czym w przypadku równej liczby głosów uprawniającą do uzyskania mandatu otrzymywali kandydaci z różnych list, wybrany zostaje kandydat z listy, której kandydaci otrzymali w okręgu wyborczym łącznie największą liczbę głosów.
W przypadku gdyby i te liczby były równe – rozstrzyga losowanie przeprowadzone przez komisję.

Inaczej w wyborach do rady w gminie liczącej ponad 20 000 mieszkańców – tu komisja dokonuje podziału mandatów w każdym okręgu wyborczym pomiędzy listy kandydatów lub grupy list z zastosowaniem dwu wariantów systemu proporcjonalnego:

• Metody d’Hondta – w odniesieniu do list – jest to metoda, w której liczbę głosów ważnych na każdą z list lub grupę liczb w okręgu wyborczym dzieli się kolejno przez: 1, 2, 3, 4, 5 i dalsze kolejne liczby całkowicie, aż do chwili, gdy
  z otrzymanych w ten sposób ilorazów da się uszeregować tyle kolejno największych liczb, ile wynosi liczba mandatów do rozdzielenia między listy lub grupy list; następnie każdej liście lub grupie list przyznaje się tyle mandatów, ile spośród ustalonego w powyższy sposób szeregu ilorazów przypada jej liczb kolejno największych,

• Metody St. Laguëa – w odniesieniu do grupy list – jeżeli w wyborach uczestniczą grupy list, modyfikacja polega na tym, że liczbę głosów ważnie oddanych na listy wchodzące w skład grupy dzieli się kolejno przez: 1, 3, 5, 7
  i dalsze kolejne nieparzyste liczby a następnie postępuje się analogicznie, jak opisałem powyżej⁹.

Zastosowanie dwu wskazanych metod daje odmienne rezultaty praktyczne:
o ile, bowiem metoda d’Hondta premiuje duże ugrupowania, o wyraźniej przewadze poparcia wśród wyborców, ze skutkiem w postaci nadreprezentacji, czyli uzyskania nawet większej liczby mandatów, niż to by wynikało z proporcji ustalonej procentowo, o tyle zastosowanie metody St. Laguëa dowartościowuje ugrupowanie mniejsze, wyrównując ich szanse zapewniając większe zróżnicowanie wybieranego organu. Ordynacja wyborcza do rad gmin, rad powiatów i sejmików województw stanowi, że
w wypadku, gdy kilka list lub grupy list uzyskało ilorazy równe ostatniej liczbie z liczb uszeregowanych w opisany sposób, a tych list lub grup list jest więcej niż mandatów do rozdzielenia, pierwszeństwo mają listy i grupy list w kolejności ogólnej liczby oddanych na nie głosów. W razie równości liczby głosów rozstrzyga liczba obwodów głosowania, w których na daną listę lub grupę list oddano większą liczbę głosów,
a jeżeli i te liczby byłby równe, to pierwszeństwo rozstrzyga losowanie przeprowadzone przez komisje, w trybie określonym przez Państwową Komisję Wyborczą. Analogiczne reguły stosuje się do grup list. Po przeprowadzeniu opisanych operacji następuje personalny przydział mandatów przypadających danej liście mandatów; uzyskują kandydaci w kolejności wynikającej z otrzymanej liczby głosów
w ramach listy, a jeżeli dwóch lub więcej kandydatów z danej listy otrzymało równą liczbę głosów uprawniającą do uzyskania mandatów kolejność wyborze rozstrzyga kolejność umieszczania nazwisk kandydatów na liście.

Gminna komisja wyborcza niezwłocznie podaje do publicznej wiadomości wyniki głosowania i wyniki wyborów w okręgach wyborczych poprzez wywieszenie
w swojej siedzibie w miejscu łatwo dostępnym dla wyborców jednego z egzemplarzy protokołu z wyborów, natomiast po otrzymaniu protokołów komisarz wyborczy dokonuje sprawdzenia prawidłowości ustalenia wyników głosowania i wyników wyborów w okręgach wyborczych, a w razie stwierdzenia nieprawidłowości zarządza ponowne ustalenie tych wyników i zawiadamia o tym niezwłocznie Państwową Komisję Wyborczą. Gminna Komisja Wyborcza wdaje radnym zaświadczenia
o wyborze.

Ordynacja wyborcza do rad gmin, rad powiatów i sejmików województw zawiera także przepisy szczególne, dotyczące wyborów do organów stanowiących jednostek samorządu terytorialnego wszystkich szczebli, m.in. przewidujące możliwość obsadzania mandatów bez głosowania. W sytuacji, gdy w okręgu wyborczym
w wyborach do rady gminy, rady powiatu lub sejmików województwa zarejestrowana liczba kandydatów jest równa liczbie radnych wybieranych w danym okręgu wyborczym lub od niej mniejsza, głosowania nie przeprowadza się, za wybranych na radnych właściwa terytorialna komisja wyborcza uznaje zarejestrowanych kandydatów (komisja wyborcza sporządza odpowiedni protokół z obsadzenia mandatu radnego bez głosowania w okręgu wyborczym), zaś odpowiednio pozostałe mandaty pozostają nieobsadzone. W takim przypadku właściwa terytorialnie komisja wyborcza niezwłocznie zawiadamia w formie obwieszczenia wyborców danego okręgu wyborczego o przyczynach obsadzenia mandatów bez głosowania (druk
i kolportaż zapewnia odpowiednio marszałek województwa, starosta i wójt, burmistrz, prezydent miasta).

Dalsze przepisy u.wyb. normują wybory uzupełniające, zarządzane przez wojewodę w przypadku nieobsadzenia mandatów lub wygaśnięcia mandatu radnego rady w gminie liczącej do 20 000 mieszkańców, z możliwością ich powtórzenia oraz,
w przypadkach określonych ustawami przeprowadzanie wyborów przedterminowych. Ordynacja wyborcza do rad gmin, rad powiatów i sejmików województw normuje też szczegółowo skutki prawne zmian w podziale terytorialnym państwa zachodzących
w toku kadencji rad, m.in. polegające na wygaśnięciu z mocy prawa mandatu radnego, rozwiązaniu z mocy prawa rad jednostek bądź przeprowadzeniu wyborów do nowo utworzonych rad.