Konstytucja RP przewiduje wśród politycznych praw obywatelskich m. in. prawo wybierania przedstawicieli do organów samorządu terytorialnego (art. 62
ust 1 Konstytucji RP). Art. 164 ust 1 KRP stanowi, iż podstawową jednostką samorządu terytorialnego jest gmina. Mieszkańcy gminy, tworząc z mocy prawa komunalną wspólnotę samorządową1, są pierwotnym i podstawowym podmiotem władzy gminnej. Wskazuje to wyraźnie art. 11 ust 1 ustawy o samorządzie gminnym, mówiąc, że to oni podejmują rozstrzygnięcia (ergo – sprawują władzę) we wszystkich sprawach należących zgodnie z art.. 6 u.sam.gmin. do zakresu działania gminy2. Legitymacja do sprawowania władzy pochodzi z nadania gminnej wspólnoty samorządowej i w każdym czasie może być cofnięta3. Według art. 169 ust. 2 Konstytucji RP wybory do organów stanowiących jednostek samorządu terytorialnego są powszechne, równe, bezpośrednie i odbywają się w głosowaniu tajnym. Zasady i tryb zgłaszania kandydatów
i przeprowadzania wyborów oraz warunki ważności określa, z upoważnienia Konstytucji RP, ordynacja wyborcza do rad gmin, rad powiatów i sejmików województw4.
Ordynacja wyborcza do rad gmin, rad powiatów i sejmików województw powtarza konstytucyjne zasady wyborów do tych organów, akcentując formalny aspekt równości bezpośredniości: w wyborach do każdego z tych organów głosować można tylko osobiście i tylko jeden raz, przy czym kandydować można tylko do jednego
z organów wybieralnych5. Prawo wybierania, czyli czynne prawo wyborcze do danej rady gminy ma obywatel polski, który najpóźniej w dniu głosowania kończy 18 lat, stale zamieszkuje na obszarze działania danej rady oraz został wpisany do prowadzonego w tej gminie stałego rejestru wyborców, unormowanego w ustawie
z dnia 12 kwietnia 2001 r. – Ordynacja wyborcza do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej
i do Senatu Rzeczypospolitej Polskiej6 najpóźniej na 12 miesięcy przed dniem wyborów albo później, jeżeli ukończył 18 lat w okresie 12 miesięcy poprzedzających dzień wyborów. W nowej sytuacji członkostwa Polski w Unii Europejskiej od dnia
1 maja 2004 r., ordynacja wyborcza do rad gminy rozszerzyła prawo wybierania, przyznając je także obywatelowi Unii Europejskiej niebędącego obywatelem polskim, który najpóźniej w dniu głosowania kończy 18 lat, stale zamieszkuje na obszarze działania tej gminy oraz który został wpisany do prowadzonego w tej gminie stałego rejestru wyborców, pod warunkiem, że nie jest on pozbawiony prawa wybierania
w państwie członkowskim Unii Europejskiej, którego jest obywatelem. Nie mają prawa wybierania osoby pozbawione praw publicznych prawomocnym orzeczeniem sądowym, pozbawione praw wyborczych orzeczeniem Trybunału Stanu oraz ubezwłasnowolnione prawomocnym orzeczeniem sądowym7.
Prawo wybieralności, czyli bierne prawo wyborcze przysługuje osobie mającej prawo wybierania do danej rady gminy z wyjątkiem osób: karanych za przestępstwo umyślne ścigane z oskarżenia publicznego osób, wobec których wydano prawomocny wyrok warunkowo umarzający postępowanie karne w sprawie popełnienia przestępstwa umyślnego ściganego z oskarżenia publicznego, albo prawomocne orzeczenie sądu stwierdzające utratę prawa wybieralności, o którym mowa w przepisach ustawy z dnia 18 października 2006 r. o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944 – 1990 oraz treści z tych dokumentów8.
Prawa wybieralności nie ma obywatel Unii Europejskiej pozbawiony prawa wybieralności w państwie, którego jest obywatelem9.
1 Zob. art. 1 ust 1 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (tekst jedn.: Dz. U. z 2001 r. Nr 142, poz 1591 z późn. zm.)
2 A. Szewc, G. Jyż, Z. Pławecki, Samorząd gminny – komentarz, wyd. ABC, Warszawa 2005, str. 113.
3 Zob. art. 12 ust. 1 oraz 28a i 28b ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (tekst jedn.: Dz. U. z 2001 r. Nr 142, poz 1591 z późn. zm.)
4 Ustawa z dnia 5 stycznia 2011 r. o zmianie ustawy – Ordynacja wyborcza do rad gmin, rad powiatów
i sejmików województw, ustawy – Ordynacja wyborcza do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej i do Senatu Rzeczypospolitej Polskiej oraz ustawy – Ordynacja wyborcza do Parlamentu Europejskiego, Dz.U. 2011 nr 34 poz. 172
5 M. Kallas, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, wyd. Wydawnictwa Prawnicze PWN, Warszawa 1997 r., str. 49.
6 Ustawa z dnia 12 kwietnia 2001 r. Ordynacja wyborcza do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej i do Senatu Rzeczypospolitej Polskiej, Dz. U. z 2007 r. Nr 190 poz. 1360 ze zm.
7 K. Dzieniszewska – Narosła, Radny – sąsiad o polityk, reprezentacja polityczna na szczeblu lokalnym. wyd. Trio, Warszawa 2004 r., str. 76 – 77.
8 Ustawa z dnia 18 października 2006 r. o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944-1990 oraz treści tych dokumentów, Dz. U. z 2007 r. Nr 63, poz. 425 ze zm.
9 B. Dolnicki, Ustawa o samorządzie gminnym – komentarz, wyd. ABC, Warszawa 2010 r., 200.
