Zgodnie z art. 9 ust 1 EKST społeczności lokalne maja prawo do posiadania własnych, wystarczających zasobów finansowych, którymi mogą swobodnie dysponować w ramach wykonywania swych uprawnień. Wysokość zasobów powinna być dostosowana do uprawnień, a przynajmniej ich część powinna pochodzić z opłat i podatków lokalnych, których wysokość społeczności mają prawo ustalać¹.

Budżet jest koncepcją ogólną, charakteryzująca się pewnymi uniwersalnymi cechami takimi jak np. uprzedniość (plan), okresowość (rok) jawność, ogólne przeznaczenie gromadzonych w nim środków finansowych. W praktyce jednak występuje wiele odmian budżetu. Innymi słowy ogólna koncepcja budżetu jest wypełniana rożnymi treściami. Wyrazem tego są różne rodzaje budżetów, które są wielce przydatne przy analizie możliwości wykorzystania budżetu jako narzędzia zarządzania działalnością gminy. Poszczególne rodzaje budżetu świadczą właśnie o zmianach zachodzących w odniesieniu do tych instytucji. Są one przejawem rozróżniania budżetu jako dokumentu formalnego i budżetu funkcjonalnego wykorzystywanego w zarządzaniu jednostką samorządową. W praktyce można zaobserwować następujące rodzaje budżetów:

a) planistyczny,

b) memoriałowy,

c) kasowy,

d) bieżący,

e) kapitałowy,

f) dochodów,

g) wydatków,

h) globalny.²

Własne i wydajne źródła dochodów świadczą o samodzielności samorządu. O samodzielnym charakterze decyduje w znacznej mierze zabezpieczenie materialne samorządu w zakresie realizacji jego zadań oraz samodzielność gospodarki finansowej. Zabezpieczenie samodzielności finansowej polega nie tylko na oparciu się na dochodach własnych, ale też na samodzielnym dysponowaniu dochodami (kształtowanie wydatków). W doktrynie prawa finansowego zazwyczaj podkreśla się, że warunkiem prawidłowej gospodarki finansowej jest jej stabilność, zwłaszcza stabilność dochodów, gdyż ułatwia to planowanie realizacji zadań w dłuższym przedziale czasowym, skłania go gospodarności i oszczędności³.

Budżet gminy jest rocznym planem jej dochodów i wydatków oraz przychodów i rozchodów. Podstawę prawną gminnej gospodarki finansowej stanowi szereg aktów prawnych, spośród których – oprócz ustawy o samorządzie gminnym – wymienić należy:

• .odatków
  ie a 2007 r., str. 220., XII/38193, OSS 1994, nr 2, poz. jednostki pomocniczej, ujmując odpowiednie kwoty w wydatkacKonstytucję RP,

• ustawę o finansach publicznych⁴,

• publicznychusawę o dochodach JST⁵,

• ustawę o RIO⁶.

Budżet uchwala rada gminy w formie uchwały budżetowej, która stanowi podstawę gospodarki finansowej gminy w roku budżetowym. Dochody dzielą się na dochody majątkowe oraz bieżące. Do dochodów majątkowych zalicza się dotacje i środki otrzymane na inwestycje, dochody ze sprzedaży majątku gminy oraz dochody z tytułu przekształcenia prawa użytkowania wieczystego w prawo własności. Pozostałe dochody są dochodami bieżącymi. Według kryterium źródeł dochodów budżetowych gmin wyróżnia się dochody własne, subwencję ogólną oraz dotacje celowe z budżetu państwa. Dochodami gminy mogą być także środki pochodzące ze źródeł zagranicznych, niepodlegające zwrotowi, środki pochodzące z budżetu Unii Europejskiej, czy inne środki określone w odrębnych przepisach⁷.

Zasada tzw. roczności budżetu przesądza o czasowych granicach zmiany uchwały budżetowej. Zgodnie z ustalonym w tej kwestii jednolitym stanowiskiem organów nadzoru finansowego zmian w tej uchwale można dokonywać tylko w czasie roku budżetowego. Zmiany dokonywane po upływie tego roku są sprzeczne z prawem, co skutkuje ich nieważnością⁸.

Jako plan finansowy uchwała budżetowa nie stanowi aktu prawa miejscowego, jest szczególnym aktem zarządzania – aktem planowania i zarządzania finansowego w okresie budżetowym. W związku z powyższym do uchwały budżetowej oraz innych aktów z zakresu spraw budżetowych nie ma zastosowania zasada w, myśl której przepisy gminne wchodzą w życie z dniem ogłoszenia, o ile nie przewidują wyraźnie terminu późniejszego⁹.

Do budżetu gminy odnosi się fundamentalna zasada obowiązująca w całym systemie budżetowym, że zamieszczenie w budżecie gminy dochodów z określonych źródeł lub wydatków na określone cele nie stanowi podstawy roszczeń bądź zobowiązań gminy wobec osób trzecich ani roszczeń tych osób wobec gminy. Zasady tej nie stosuje się jednak do wydatków budżetu państwa na subwencje dla jednostek samorządu terytorialnego, a więc także dla gmin. Do budżetu gminy odnoszą się też inne podstawowe zasady dotyczące wszystkich rodzajów budżetów. Wymienić tu można na przykład zasadę uprzedniości czy jawności budżetu.

Odpowiedzialność za prawidłową gospodarkę finansową gminy ustawa nakłada na wójta, któremu przyznaje między innymi wyłączne prawo zaciągania zobowiązań i emitowania papierów wartościowych (w granicach upoważnień udzielonych przez rade gminy), dokonywania wydatków budżetowych, zgłaszania propozycji zmian w budżecie gminy, dysponowania rezerwami budżetu gminy czy blokowania środków budżetowych w ustawowo określonych przypadkach¹⁰.