Z roty ślubowania, które składa każdy radny przed przystąpieniem do sprawowania wynika, iż jest on obowiązany pracować dla dobra i pomyślności gminy, działać zawsze zgodnie z prawem oraz interesami gminy i jej mieszkańców, godnie reprezentować swoich wyborców, troszczyć się o ich sprawy oraz nie szczędzić swoich sił dla wykonywania zadań gminy. Spróbujmy przyjrzeć się tym założeniom. Wobec kogo lub, czego radny jest ustawowo zobowiązany i co to właściwie oznacza. Ujawniają się trzy kategorie, wobec których radny ma jakieś obowiązki: wyborcy, mieszkańcy i organizacje, a także,  jak wynika z roty ślubowania, również tym podmiotem jest – gmina. Pierwsza określona kategoria to wyborcy – ustawodawca nie określił jasno, co należy rozumieć pod tym pojęciem, gdyż mogą to być osoby, które głosowały stricte na tego radnego lub sensu largo – wszystkie osoby biorące udział w wyborach. Wybór znaczenia należy do każdego radnego. Wobec wyborców rady ma obowiązek reprezentacji, ale nigdzie nie jest wyjaśnione, w jakim zakresie i jaki sposób ma on reprezentować swoich wyborców. Wobec mieszkańców i wobec trzeciej kategorii, czyli instytucji, radny ma obowiązek utrzymywania więzi i służenia jako swoisty kanał artykulacji postulatów między tymi kategoriami a radą gminy. Co należy rozmieć pod pojęciem reprezentacja wyborców ? Ustawodawcy chodzi tu o podejmowanie decyzji w radzie w imieniu wyborców, czyli kiedy radny porusza jakieś zagadnienie na forum rady, bądź głosuje, występuje jako reprezentant wyborców. Taka interpretacja traktuje reprezentację w sposób symboliczny. Radny podejmując decyzję, symbolizuje wszystkich mieszkańców. Wobec pewnych sytuacji rota ślubowania związuje radnych, gdyż pojawia się kategoria – gminy, której dobro, pomyślność i interes radny musi brać pod uwagę. Dobro i pomyślność gminy nie jest tym samym, co dobro i pomyślność mieszkańców gminy, gdyż w ustawie te dwie kategorie są wymienione oddzielnie.

Od radnego i wykorzystanie przyznanych mu przez ustawodawcę środków prawnych, za pomocą których może pełnić swoją funkcje, będzie zależało w bardzo dużym stopniu byt lokalnej społeczności. W tym miejscy należy sobie odpowiedzieć na pytanie czy ustawodawca wyposażył radnego w odpowiednie i skuteczne środki prawne, dzięki którym radny efektywnie sprawować swój mandat. Nie wystarczy jedynie mądrość i poczucie społecznego posłannictwa, aby wdrażać proponowane rozwiązania dające mieszkańcom satysfakcję i nadzieję na lepszą przyszłość. Emocjonalna i funkcjonalna więź między społecznością a władzą samorządową to niezbędny warunek umacniania się demokratycznego modelu życia publicznego. Należy pamiętać o tym, że to lokalna demokracja tworzy demokratyczne państwo, nie zaś odwrotnie.

Ustawodawca wyposażył radnego w takie możliwości działania jak:

• branie udziału w pracach rady gminy i jej komisji oraz innych instytucji samorządowych, do których został wybrany lub desygnowany,

• przyjmowanie zgłaszanych przez mieszkańców gminy postulatów
  i przedstawianie ich organom gminy do rozpatrzenia,

• korzystanie z ochrony prawnej przewidzianej dla funkcjonariusza publicznego,

• pracodawca jest obowiązany zwolnić radnego od pracy zawodowej w celu umożliwienia brania udziały w pracach gminy,

• radnemu przysługuje na zasadach ustalonych przez radę gminy zwrot kosztów podróży służbowych,

• jest uprawniony do pobierania na zasadach ustalonych przez radę gminy diety,

• radny nie może brać udziału w głosowaniu w radzie ani w komisji, jeżeli dotyczy ono jego interesu prawnego

• mandatu radnego nie można łączyć z mandatem posła lub senatora, wykonywaniem funkcji wojewody lub wicewojewody, członkostwem w organie innej jednostki samorządu terytorialnego.

Według mnie jest to szeroki wachlarz możliwości działania radnego. Można śmiało powiedzieć, że jeśli widać, iż radny wykorzystując szeroki zakres swoich uprawnień, pokazuje, do jakiego celu dąży, cel ten ma odpowiedni stopień przyzwolenia społecznego i radny dąży do niego rzetelnie i uczciwie, wówczas nawet niepowodzenie przyjmowane jest z odpowiednim zrozumieniem. Jeśli warunki te nie są spełnione, to rosną napięcia społeczne, a naturalne różnice interesów, zamiast godzić się dzięki mediacjom i kompromisom, zamieniają się w ostre konflikty społeczne. Warto zauważyć kilka aspektów, dzięki którym radny może efektywnie działać na rzecz społeczności lokalnych: dobrze funkcjonujący radny powinien zapewnić sobie skuteczny bieżący dopływ informacji. Decyzje podejmowane powinny możliwie najszerzej docierać do lokalnej ludności. Jest to ważny obszar wzajemnego informowania się i najlepiej nadają się to tego mass media. W małych gminach może być to prosta lokalna gazetka. Ważna jest również codzienna praca radnego, dzięki której widać jego zaangażowanie w sprawy gminy, co skutkuje rozwojem i poprawą życia mieszkańców. Najczęstszymi elementami tzw. codziennej pracy radnego są: działania związane z pracą w organach samorządu gminnego m.in. studiowanie materiałów dostarczonych przed sesji, uczestniczenie w sesji, zgłaszanie wniosków do realizacji i praca w komisjach. Kolejnym rodzajem aktywności radnych można określić mianem pracy w terenie, która pozwala na bezpośredni kontakt z mieszkańcami, poznawanie problemów, oraz wyszukiwanie ich rozwiązań. Przykładem mogą być tutaj: zabiegi wokół realizacji pożądanych rozwiązań np. chodników, wodociągów, organizacja czynów społecznych i zebrań, inicjacja powstawania komitetów społecznych, zbieranie podpisów pod wnioskiem. Wykorzystując uprawnienie przyznane przez ustawodawcę w postaci składania postulatów radny może wykazać zainteresowanie rozwojem infrastruktury np. w postaci sporządzenia listy robót koniecznych do wykonania, w pewnych kwestiach istnieje możliwość dopytania urzędnika o przepisy czy warunki realizacji inwestycji. Rozpatrując przykład działania radnego na sesji rady gminy, która będzie obradowała na temat inwestycji, którą zaproponował radny, może on „ściągnąć ludzi na sesję” w celu pokazania poparcia społecznego dla inwestycji. Znalezienie różnych dróg dotarcia do innych członków rady w celu stworzenia silniejszego poparcia dla wniosku o inwestycję. Oczywista droga rozpoczęcia starań o inwestycję jest złożenie wniosku podczas sesji o realizację wodociągu, chodnika czy drogi. Jednak na tym zabiegi radnego – dobrego gospodarza i osoby dążącej do rozwoju i poprawy życia w gminie nie mogą się zakończyć. Poszukiwanie poparcia dla inwestycji w różnych innych instytucjach poza gminą. Wymaga to wyjazdów, pisania różnych pism i zbierania podpisów pod wnioskami. Ustawodawca zagwarantował radnym branie udziału w pracach rady gminy i jej komisji oraz innych instytucji samorządowych, do których zostali wybrani lub desygnowani, dodatkową motywacją jest uprawnienie do pobierania na zasadach ustalonych przez radę gminy diety, a także obowiązek nałożony na pracodawcę, który jest obowiązany zwolnić radnego od pracy zawodowej w celu umożliwienia brania udziały w pracach gminy, zwrot kosztów podróży służbowych. Na powyższym przykładzie widać wyraźnie, iż ustawodawca w wystarczającym stopniu wyposażył radnego w środki motywujące do działania, umożliwił wygospodarowanie czasu na pracę dla społeczności lokalnej, bez uszczerbku dla czasu i budżetu domowego. Dodatkowym elementem, którego możliwość zastosowania ustawodawca przewidział, jest możliwość przyjęcia przez radnych określonego zobowiązania do przestrzegania różnych zasad etycznych. Dopuszczalne jest uchwalenie przez radę gminy kodeksu etyki radnych. Uchwalenie zasad etyki radnych należy do „spraw publicznych o znaczeniu lokalnym”. Dzięki decyzji rady gminy a pośrednio umożliwienie jej przez ustawodawcę radni mogą nie tylko podnieść efektywność swoich działań a tym samym efektownie działać, lecz atmosfera sesji a także sposób postępowania radnych kierujących się kodeksem etyki radnego może propagować i dawać przykład wysokiej kulturze osobistej, ale głównie społecznej. Obostrzenia, które ustawodawca odniósł do osoby radnego – mam tu na myśli m.in. to, że z radnym nie może być nawiązany stosunek pracy w urzędzie gminy, w której radny uzyskał mandat, nie może pełnić funkcji kierownika gminnej jednostki organizacyjnej oraz jego zastępcy, nie może wykonywać pracy urzędzie gminy, w której został wybrany, radni są obowiązani do złożenia oświadczenia majątkowego, nie mogą powoływać się na swój mandat w związku z podjętymi dodatkowymi zajęciami bądź działalnością gospodarczą prowadzoną na własny rachunek lub wspólnie z innymi osobami, radni nie mogą podejmować dodatkowych zajęć, ani otrzymywać darowizn mogących poważyć zaufanie wyborców do wykonywania mandatu, wójt nie może powierzyć radnemu gminy, w której radny uzyskał mandat wykonywania pracy na podstawie umowy cywilnoprawnej. Ratio legis zakazu jest zapobieganie kolizji między obowiązkami radnego a statusem osoby podległej w ten czy inny sposób organom gminy. Warto zwrócić uwagę, iż dobro gminy jest bardzo istotnym aspektem w porównaniu do wolności pracy obowiązującej na podstawie innej ustawy¹. Omawiane zakazy są przejawem woli ustawodawcy do osiągnięcia równowagi między tymi dwiema racjami.