Przewodniczący i wiceprzewodniczący rady gminy de facto tworzą osobny organ pomocniczy rady, który można potocznie określić mianem prezydium rady, na wzór prezydium sejmu. Rada gminy jako organ kolegialny musi mieć swego przewodniczącego i obraduje pod jego kierownictwem. Wybór przewodniczącego jest, zatem ustawowym obowiązkiem rady i winien być on dokonany na pierwszej sesji rady. Oprócz przewodniczącego rada winna wybrać również jednego, dwóch lub trzech wiceprzewodniczących.

Wyłonienie spośród radnych przewodniczącego i wiceprzewodniczących (wiceprzewodniczącego) rady gminy następuje przez akt wyboru w głosowaniu tajnym (oddanie głosów na kandydatów), kandydatów następnie ogłoszenie wyników przez komisję skrutacyjną. Sposób tajnego głosowania powinien określać statut gminy.
W praktyce niejednokrotnie zdarza się, że statut nie określa sposobu tajnego głosowania. W takim przypadku rada gminy przed dokonaniem wyboru przewodniczącego nie powinna podejmować uchwały w przedmiocie ustalenia sposobu tajnego głosowania (gdyż gremium nie ma jeszcze umocowania do podejmowania rozstrzygnięć, a ponadto są to sprawy wymagające unormowania statutem). W braku uregulowania trybu głosowania tajnego, możliwe jest jednak dokonanie wyboru przewodniczącego wprost. Istotne jest, zatem aby głosowanie było tajne, a wybór dokonany bezwzględną większością głosów. Głosowanie jest aktem podstawowym
i decydującym o wyborze, natomiast jego uzewnętrznienie następuje w formie uchwały rady gminy stwierdzającej wybór na jedną z tych funkcji (przewodniczący, wiceprzewodniczący), mającej charakter wyłącznie deklaratoryjny.

Zadania i kompetencje przewodniczącego rady i jego zastępców określa po części u.sam.gmin, a po części statut gminy lub regulamin rady. Mają one charakter czynności materialno – technicznych. Do zadań przewodniczącego (wiceprzewodniczącego) rady gminy należy przewodniczącego m.in. zwołanie sesji rady, ustalanie porządku obrad, zawiadamianie społeczności lokalnej przewodniczącego terminie, porządku i miejscu obrad, prowadzenie obrad (otwarcie i zamknięcie sesji, stwierdzenie nieprawomocności obrad, otwarcie i zamknięcie dyskusji nad poszczególnymi punktami porządku obrad, udzielanie i odbieranie głosu, przeprowadzanie głosowań itd.). Natomiast zastępca przewodniczącego wykonuje te zadania pod nieobecność przewodniczącego. Przewodniczący może jednak wyznaczyć do wykonywania swoich zadań wiceprzewodniczącego. Formułę tę można różnie interpretować. W przypadku, gdy w gminie jest tylko jeden zastępca przewodniczącego rady, daje ona możliwość ustalenia dlań stałego zakresu działania. Natomiast w razie wybrania więcej niż jednego zastępcy pozwala ona nadto desygnować „pierwszego wiceprzewodniczącego”, który zastępuje przewodniczącego w razie jego nieobecności. Świadczy o tym fragment art. 19 u.sam.gmin. – „w przypadku nieobecności przewodniczącego i niewyznaczenia wiceprzewodniczącego, zadania przewodniczącego wykonuje wiceprzewodniczący najstarszy wiekiem”.

Należy także uznać, iż osoby te reprezentują radę na zewnątrz, co jednak nie jest równoznaczne z reprezentowaniem gminy – uprawnienie to przysługuje wójtowi gminy.

Przewodniczący rady gminy i jego zastępca (zastępcy) nie są organami gminy.

Z mocy ustawy funkcji przewodniczącego i wiceprzewodniczącego rady nie można łączyć ze stanowiskiem wójta gminy oraz jego zastępcy. Dalsze ograniczenia łączenia stanowiska przewodniczącego i wiceprzewodniczącego rady z innymi funkcjami w radzie mogą wynikać ze statutu gminy. Z wyborem na stanowisko przewodniczącego gminy albo jego zastępcy nie wiąże się zatrudnienie w charakterze pracownika samorządowego. W drodze wyboru powierza się przewodniczącemu jednie wykonywanie określonych w ustawie o samorządzie gminnym funkcji o charakterze społecznym. Wybór stwarza, zatem uprawnienia i rodzi obowiązki wyłącznie w sferze stosunków wynikających z mandatu radnego, określone w u.sam.gmin.¹

Odwołanie przewodniczącego rady gminy jest sformalizowane: po części
w przepisach ustawy o samorządzie gminnym, po części w statucie gminy. Zgodnie
z art. 19 u.sam.gmin. odwołanie przewodniczącego i wiceprzewodniczących rady gminy następuje na wniosek co najmniej ¼ ustawowego składu rady gminy. Głosuje się bezwzględną większością głosów w obecności, co najmniej połowy ustawowego składu rady, w trybie tajnym. Statut gminy nie może wprowadzać postanowień odmiennych, co do kwestii odwołania. Nie może np. przewidywać rozszerzenia kręgu podmiotów uprawnionych do złożenia wniosku o odwołanie przewodniczącego
i wiceprzewodniczących. Po zgłoszeniu wniosku o odwołanie przewodniczącego ( i/lub wiceprzewodniczących) i poddanie go pod głosowanie na sesji nadzwyczajnej, przewodniczący powinien wyznaczyć termin sesji na dzień przypadający w ciągu 7 dnia od daty złożenia wniosku.