Statut jest podstawowym aktem ustrojowym gminy, jej „lokalna konstytucją”. Nie jest jedynym aktem prawnym stanowiącym o ustroju gminy, stanowi o nim więcej aktów prawnych. Statut dopracowuje zagadnienia ustrojowo – organizacyjne, regulowane ogólnie w ustawie oraz kwestie pominięte w regulacjach ustawowych. Do materii statutowej należą m.in.:

1. Zasady tworzenia, łączenia, podziału oraz znoszenia jednostek pomocniczych gminy
(art. 5. ust. 3 u.sam.gmin.).

2. Zasady i tryb działania komisji rewizyjnej (art. 18a ust. 5 u.sam.gmin.).

3. Organizacja wewnętrzna oraz tryb pracy organów gminy ( art. 22 ust. 1 u.sam.gmin.).

4. Zasady udziału przewodniczącego organu wykonawczego jednostki pomocniczej
w pracach rady gminy ( art. 37a u.sam.gmin.)

5. Zakres zarządzania mieniem komunalnym i korzystania z niego oraz rozporządzania dochodami z tego źródła przez jednostki pomocnicze gminy oraz tzw. jednostki niższego rzędu, jak również zakres czynności dokonywanych przez jednostki pomocnicze gminy oraz jednostki niższego rzędu w zakresie przysługującego im mienia (art. 48 ust. 1 i ust. 1a u.sam.gmin.).

6. Inne sprawy nieuregulowane w ustawach w granicach swobody gminy
w kształtowaniu treści statutu. Granicę tę wyznacza zasada wyrażona przez NSA zgodnie, z którą uprawnienie rady gminy do uchwalenia statutu gminy i jego zmiany należy rozumieć jako prawo do takiej regulacji wewnętrznej oraz trybu prac rady
(art. 22 u.sam.gmin.), która nie jest sprzecznaz przepisami ustawy¹. Z faktu, że postanowienia statutu są normami prawa miejscowego, czyli powszechnie obowiązują na obszarze gminy², co potwierdził NSA w wyroku z 2 XII 1994 r.³, wynika, że mają do nich zastosowanie przepisy rozdziału czwartego ustawy o samorządzie gminnym (art. 40 – 42 u.sam.gmin.), w szczególności art. 41 ust. 1 wymagający dla statutu formy uchwały rady gminy oraz art. 42 u.sam.gmin. określający sposób podania uchwały statutowej do powszechnej wiadomości. W związku z tym należy podkreślić, iż statut podlega publikacji w wojewódzkim dzienniku urzędowym. Konsekwencją tego jest uznanie, iż uchwały statutowe wchodzą w życie najwcześniej z chwilą ich urzędowej publikacji. Zasadniczo jednak wchodzą w życie po upływie 14 dni od dnia promulgacji, chyba, że same przewidują późniejszy termin wejścia w życie⁴. Inną konsekwencją prawotwórczego charakteru uchwał statutowych jest wymóg zgodności uchwał organów gminy z postanowieniami statutu i obowiązek legalności tych uchwał⁵.

Uchwalenie oraz zmiana statutu należą do wyłącznej właściwości rady gminy. Kompetencji tej rada nie może scedować na żaden inny organ samorządowy, zwłaszcza na organ wykonawczy gminy⁶.

Ustawa nie wprowadza żadnych szczególnych wymagań formalnych odnoszących się do podejmowania uchwał statutowych. Oznacza to, że do uchwalenia bądź zmiany statutu wystarcza zwykła większość głosów przy kworum wynoszącym połowę ustawowego składu rady. Głosowanie w tych sprawach jest jawne⁷.

Ustawa z 20 lipca 200 r. o ogłaszaniu aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawnych⁸ wymienia 10 kategorii aktów prawnych, które podlegają ogłoszeniu w wojewódzkim dzienniku urzędowym wydawanym przez wojewodę. Do tych kategorii zalicza się akty prawa miejscowego stanowione przez sejmik województwa, organ powiatu oraz organ gminy, w tym statuty województwa, powiatu i gminy. Akty normatywne zawierające przepisy obowiązujące – a więc także akty prawa miejscowego – wchodzą w życie po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia, chyba, że dany akt określa termin dłuższy⁹. W przypadku projektu statutu gminy liczące powyżej 300 000 mieszkańców podlega on uzgodnieniu z PRM na wniosek ministra właściwego do spraw administracji publicznej. W przypadku spraw spornych rozstrzygnięcia podejmuje Rada Ministrów. Podjęcie statutu bez tego uzgodnienia stanowi przesłankę do stwierdzenia jego nieważności¹⁰.