W gminie sporządza się z reguły dwa podstawowe rodzaje aktów planowania przestrzennego: wiążące plany zagospodarowania przestrzennego oraz studia planistyczne o charakterze aktu polityki przestrzennej. Funkcje tego ostatniego aktu planistycznego pełni studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy, sporządzane dla obszaru całej gminy. Studium uwarunkowań
i kierunków zagospodarowania przestrzennego nie jest aktem ustanawiającym przepisy powszechnie obowiązujące. Jest aktem kierownictwa wewnętrznego i jako takie nie może stanowić podstawy do wydawania decyzji administracyjnych (decyzji
o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu). Określa przestrzenna politykę gminy.

Studium jest obligatoryjne i winno poprzedzać sporządzenie planu miejscowego. Nieuchwalenie studium może być przedmiotem skargi do NSA, wniesionej na podstawie art. 101a u.sam.gmin.

Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy spełnia trzy funkcje.

• Jest aktem polityki przestrzennej gminy i stąd wynika jego pierwsza i jak się zdaje najważniejsza funkcja: kształtowanie i wykładnia polityki rozwoju przestrzennego gminy. Zważywszy, że kreślenie rozwoju przestrzennego nie jest możliwe bez uwzględnienia podstawowych kierunków rozwoju gospodarczego (strategii tego rozwoju), studium staje się czymś więcej niż aktem polityki przestrzennej. Jest aktem polityki rozwoju przestrzenno – gospodarczego, zwłaszcza tam, gdzie nie opracowano strategii rozwoju gospodarczego gminy. Z konieczności, zatem pełni funkcję planu gospodarczego.

• Drugą istotną funkcją studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy jest koordynacja ustaleń planów miejscowych. Studium jest szansą na integrację przestrzeni jako określonej całości. W tej sytuacji należy oczekiwać, ze ustalenia studium będą się koncentrować na tym, co interesuje gminę.

• Studium to promocja gminy na zewnątrz. Studium to filozofia rozwoju przestrzenno – gospodarczego na przyszłość, a jeżeli tak, to może stać się zachętą do inwestowania. Im bardziej wszechstronny, nacechowany ambicjami lokalnymi i przekonujący jest program tego rozwoju, tym bardziej atrakcyjna staje się formułowana oferta.

W studium uwzględnia się uwarunkowania wynikające w szczególności
z dotychczasowego przeznaczenia zagospodarowania i uzbrojenia terenu, występowania obiektów i terenów chronionych na podstawie przepisów szczególnych, stanu środowiska przyrodniczego i kulturowego, w tym stanu rolniczej przestrzeni produkcyjnej, prawa własności gruntów oraz zadań służących realizacji ponadlokalnych celów publicznych. W studium należy określić w szczególności: obszary objęte ochroną środowiska przyrodniczego i kulturowego, lokalne wartości zasobów środowiska przyrodniczego i zagrożenia środowiskowe, obszary rolniczej przestrzeni produkcyjnej, obszary, które mogą być przeznaczone pod zabudowę, kierunki rozwoju komunikacji
i infrastruktury technicznej oraz obszary, dla których sporządzanie miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego jest obowiązkowe na podstawie przepisów szczególnych; lub ze względu na istniejące uwarunkowania¹.

Organ wykonawczy gminy sporządza studium zawierające część testową
i graficzną, uwzględniając zasady określone w koncepcji przestrzennego zagospodarowania kraju, ustalenia strategii rozwoju i planu zagospodarowania przestrzennego województwa oraz strategii rozwoju gminy, jeśli gmina dysponuje takim opracowaniem. Rada gminy ma obowiązek uchwalić studium. A wypadek bezczynności rady gminy w zakresie tego ustawowego obowiązku, ustawodawca postanowił o szczególnej kompetencji nadzorczej wojewody. Jeżeli rada gminy nie uchwaliła studium, nie przystąpiła do jego zmiany albo – uchwalając studium – nie ustaliła w nim obszarów rozmieszczenia inwestycji celu publicznego o znaczeniu krajowym i wojewódzkim, ujętych w planie zagospodarowania przestrzennego województwa lub programach zadań rządowych, wojewoda po podjęciu czynności zmierzających do uzgodnienia terminu realizacji tych inwestycji i warunków wprowadzenia tych inwestycji do studium wzywa radę gminy do uchwalenia studium lub jego zmiany w wyznaczonym terminie².